#१४।८ व्व = प्रि ०४. (८६0८. रसत ६016 (य~) 50 6811 (€) {एि्डा# 000८5 011४ 70 ५५० ९५८६९८5 8१ 118 7०५६.

28077८0 ".58"5 १0.

एषह एष 1,611.18, 1 =

४. ल. ल. ८८५9

"^ न~ (चअ = द।९. ~

सम्पादक यं अपाद दामोदर खतवलेक्छर

स्वाध्याय-मण्ड्ल

पारडी | (जि वललाड)

च्छाशन् स्कब्डधयर्य समण्डं पारो नगरम्‌» जखख्ाड ब्रदेरो, गष्नरषत घान्ते

चद्ुर्थ ख-स्क्ञ्रय्ट्द्‌

(0 25 एव 1750ल्त नत १06 5०२०५२1 25525६22 1116 4575४ ०? &दपल्ट्पठण उत्‌ (-पा्पन्ट, (उछर्टत्छपःटता ०? 10 तत्वे

[~ ५१ दित्न्तरूदं षात्ठिनौ खुदनप्यय एवं धरकादाक्‌ दारा जान अाऽनट-नद्रष्यान्दये सद्रितन्द

शुङ्वसुर्वेदीय-काण्वसंहिताया

प्रस्तातः

नय => >

छय्ैदीयैपा संदिता काष्वसंहितेति प्रसिद्धा } सैषा मुद्राप्येदानीं प्रकदयते ततर ' कोऽयं कण्वः कोऽयं वा कव्यः? दति ग्रध्रः प्रथमं विचरभूमिक्रयां समुद्धवति अस्मिन. विधवे केषिद्रदन्ति, यः कथिटृगवेदीय-मन्धार्णां द्रष्टा कम्वः एवैतेषां यन्चषा प्रवकः कष्य ऋषिरिति, तेनैवेतस्य छक्यङुैदस्य ' काण्व-ययुेंद्‌ ! इति संञा समजनीति ! नैतन्मतं खलमिव प्रतिभाति | इत इति चेद्‌ बुमः--

ऋग्वेदे कण्वदष्टा मन्त्राः ~ प्ाक््रेऽस्मन्दरगवेदे कण्वेन कायै दृष्ठ मन्त्राः प्रथमारमनवमेषु मण्डले वहवः सन्ति | तेषां सूक्तानां तव्यानां मन्त्राणं (यगन भवतीदृग्विधा--

#

प्रथम-मण्टके ] सृ ,-सून्मेन्संः देवता मेधातिथेः काण्वस्य ३८ १५ म्तः , सुक्तकमाद्वः मन्त्रस॑स्या देवता ३९ १५ १, १२ अग्निः 89 अह्मणस्पतिः १२ „+ { अग्रियः) वरणादयः १४ विभ्रे देवः ६२ १० पृथा १५ दृनरमष्दाद्यः ८३ & दन्दः (९8) 1 दरवदमी परस्कण्वस्य काण्वस्य वरद्मगस्पत्यादयः गनः १९ अग्राम्रनः ४५ १० ९६ १५ अधि २२ 44 अथिसवियादयः रद वुः्वादुयः ४; (६ छक | ४९ 1 = ५० १३ सूर्यः ` कण्यस्य धारस्य ~ २५ सप्निः {८२} ३७ ९५ म्तः { एवं प्रे मग्डदे ३९९ कण्यमन्ताः सन्ति]

§

[९] श्ङ्क-यसुर्दैदीय-

[~ =

अष्टम-मण्डल मेच्यस्य काण्वस्य ५७-०८- सष्िनै.वििदेदः

ञ्ग्रनाथच्य चऋाण्वस्य दनः खुपणस्य >> इरवव्मै मेधाविथिमेष्यातिथ्योः २७ „> २९ भर्गस्य प्रागाथस्य », लमीच्छदयः

मेधातिथेः काण्वस्य 9 मेच्याविधेः ++

३० कटः प्रगाथस्य , 2६ देवातिथेः 1] 4

२९ ३९ दयतस्य प्रगाथद्य > ब्रह्मातः » ३९. उश्विनौ ¦ ३२ इख्तः <चत्सस्य ¬ दः ३३ कुसाादेनः <{-<८ २७ 6 पुनर्वत्छस्य » उदे मखः 4 + खध्वसस्य ,, < २३ अशिनः { एदनषटने मण्ड ६७३ छन्वमन्नःः चन्ति 1 | श्र शशक्त्णस्य » रर नवम-मण्टले सयाधस्य >=» {० न्ेधातिचेः काण्वस्य सेनः श्रे वत्सस्य ऊभिः | मेष्याविथेः > ४२-९३ १८ > ९२ पवैतचत्य 9) १२ ३३ द्न्ः कण्वस्य घोरस्य | द. नारदस्य ५» १३ दे >> प्रस्कण्वस्य काण्डस्य ९५ 92 र्‌ साषक्त्यभ्बद्दानः पदठनारद्योः काण्वयोाः; १९-१९५ २८ 9 काण्वयोः १०६४->०५ १२ * २६ दइारस्विठेः काण्डस्य १६१७ > { एठं नवने म्टे ५८ मन्त्राः ्र्वदृष्ठाः न्ति ] | ने जवर चदय ननः मेघात्तिथेः ,, ३२ ३९ डटः निता १३४४ चन्ति ठत मचंवाठधल्या उवरि + सदय्ल्यनं छदनां कप्वानों मवचेवमट्र्मः-- मेध्यातेवः >+ ३३ १९ > (~^ नीपातिधः ,+ रष दादर्यिनोः मदायसराः काण्वाः २९ नामाक्ख्य द्द अन््दवः | बरेधाियेः काण्वस्य अयने नन््टे १९३ नन्वाः २० शिद्ोकस्य ,, ® ४२ दः अष्न ४» द्‌ > प्रगाथस्य $ २५ डेमः नवेन ,, १६ +> २५द्‌ मस्कण्वस्य ,, ४९ १९ श्र मेद पुष्ठिगोः , ८० ९० सामरः काण्वस्य जने न्ते ९१६ रेरश्वुष्ियोः ५१९ ६० | कण्वस्य धरस्य थने नग्ने ९६ २२ 3१ ५२ © 9 मवमे ,, # १८१ २९ मैष्यस्य ५५ 0 ८? २५ मतिरिम्बनः + ५४ < टः (व 8 - रेदं ङस्य + ५९ +; | 2 पृपध्रस्य ५५. ) स्वय ९७ = सद्‌ प्रमाया धेरपुद्ः उन च्व शुच््दः गततः दधा चदाटु्नमय स्नस्यम्‌-“ श्रः सम्श्राठुः कण्वस्य

पुतरतामगास्‌ * टत्ति।

काण्व-संहितायाः पस्तावः }

महयदत्छः इण्वाः प्रगाथस्य रू!ण्दस्य अष्टमं म्ले ७९

मेध्यातिथेः ,, ,„» ४२ 2 नवमे 29 १८

व्सश्य = अष्मे ,, प्ट इरिस्विटिः ,, ह" ४९ त्रिशोकस्य ,, ४२ १० ब्रह्मतिथेः ,. ३९ ११ नाभाकस्य > % ३८ ९२ भगस्य पागाथस्य,, , + २८ ९३ पनर्यैत्सस्य ,, रे६- ९९ पर्वतस्य ,, 2 ३३ १५ नारदस्य ११ ४} + २२ १६ कुसछुतेः वः ३६ १७ गोपूकत्यश्यसूकिनोः „» २८ ६८ इसीदिनः काण्वस्य २७ १९. सरध्वसस्य काण्वस्य अष्टन २३ २० दैवातिथेः ॥; २९ २९ श्शकर्णंस्य + + ुद्रसृक्ताः काण्वाः २२ दर्वतस्य प्रगाथस्य , „+ १८ र्रेनीपातिधेः + ++ १५ २४ फडःप्गाथस्य ,) +, शष्‌ २५ मध्यस्य [1] १४ १५ परेतस्यनारदयोः काण्वयोः; नवमे नण्ठ्ले १२ २७ पटना ‡: कण्विद्य अद्म मन्ड १० २८ श्रुषिगोः ४१ | १४ १० २९ समयोः ७१ 39 | १० ३5 मातटरिभ्यतः १) 1 ११ 4 खपणैस्य 1. 9) २१ ३२ र्शस्य 9 - प्‌ २३३ पएपध्रस्य धिः ॐ: , ` # 4

कस्वमन्नाप् सर्दयोगः १२३४९ काण्वसन्त्राणा दृषतदियागाः।

एतेष वःम्बनन्च्रापे दैवेतानुतररप विमाने भवत्व न्दस्य ६8१ मन्त्रः

॥1

ञ्ैः २२७ अश्विनोः १४२ मत्तां ७१ विद्विषां देवानां ६९ दुं सोमस्य दे्‌ उषसः २० त्रद्णरसपत्यादीनां ९७ इन्द्रावहणयोः ९६ १० सूय १३ १९ इन्द्रमरतादीनां १२ परे पूष्णः १० १२ ऋभूणां १8६ सग्नामहतोः न. शष इन्द्राग्योः

एतेषां सर्वयोगः १२९६४

एतसास्गेदीयमन्धसमात्रायात्कतप्वरष् संग्रहीता मन्त्रा अत्पदा एव सन्तीति दरषएटन्यमिदानीम्‌ यथा-

वा०्यसु* केष्वयजु° मेधातिथेः काण्वस्य मन्त्राः (२९)

मन्तः म्बेदस्थानं

सघ नः पवक्त दीदिवो १,९१२,१० दन््रवाय्‌ इद्त १,६४.२ विश्वेभिः सेम्यं मधु ९० अभि यत्तं गुणोहिनो १,६५.३ दरविणोदाः विपपति

सोमानं स्वरणं शृणुहि ९,१८.१ यो रेवान्यो अनीवहा

मानः शर॑स अरद्पो सदसस्पति यावांक्दा मधमती ९,२२.३ हिरप्यपाभिनृतयें विभक्तारं ददाम उपने पत्नीरिहा वद

मरी सैः पृथिवी चन ९३ स्योना पयिवि १५

चिप्याविचन्ने १७ श्रीपं पदा विचन्मै १८

[५]

ऽसिन्‌ युवद

१७,९ २३.४५

१८.१० ३२.४५ १०

३,२९ २७

३८ ३५.३२ ७,१० २७,१४ ३४.४ ९.३१ १४.३४ ३५.५४ ३६.१३ ५,२८

२३.२१

9५।

विष्णोः कर्माणि पद्यत १९ ६.8; १२.२३ तद्विष्णोः परमं २९ ६५ तद्विप्रासो विपन्यवः २१९ ३४.४8४ वरुणः प्राविता भुवत्‌ १,२९.९६ ३३.४९ अमूयौ उप्‌ सूये १७ ६,२४ अप्स्वन्तर १९ इदमापः २२ ६,१७ आपो अया २३ २०,२२ अचिक्रददूठषा ९,२.९६ ३८,२२ कण्वस्य घोरस्य मन््राः (४)

सं सीदस्व मर्दो अपि १,२३६.९ ११.२७ उर्ध्वऊपुणउततये १३ ४२ उत्ति ब्रह्मणस्पते १,६०.१९ ३९.५५६ रतु ब्रह्मणस्पतिः ३३.८९ २७.७

प्रश्कण्वस्य काण्वस्य मन्त्राः (८) श्रुधि श्रुत्कणे १,.४४,१२३ ३२,१५ त्वां चिन्रश्रवस्तमं १४५, १५.३१ उभा पिबत ९,४६.१५ २४.२८ खदु त्य॑ जतवेदसं १,५०.१९ ७,8१ ८.४१ २२.२९१ अदृश्रमस्य ५: ८,६० तरणिर्विशवदैतो ~ £ ३३.३६ येना पावक चक्षसा ३२ उद्वयं तमसस्परि १० २०,२९ २७,९० ३५१४ २३८,२४

मेध्यातिथेः काण्वस्य मन्नाः(३)

इमा त्वा पुरूवसो ८,२,३ ३३,८१ अयं सद्ष ३३,८३ अस्येदिन्द्रो वाग्रे < ९७

त्सस्य काण्वस्य मन्त्राः )

६,५; १४.३५ ६, ३३,२२ २२.६६ ६,३५ १०. ६,३२ २२, ३८,२२

१२.२७ ३३.६४

३७.७

४: १६.५३ ३३.२२ २३ ९.६ २२.३१ ८.२२ ३२.३६ ३२ २२,६ २९.१० ३५,४७ 4 [| र्‌ [1

३२.८१ ३२.८३

्ङ्धं-यलुर्ेदीय~

मर्द इयौ ओजसा <,६,१ ७,४० उपह्वरे गिरीणां २८ २६.१५ त्वमप्ने तपा असि <८,११,१ ९,१६ ते वत्सो मनो यमत्‌ १२,११५

गोषुक्त्यश्वसूक्तिनोः काण्वयोः मन्त्रः ( १)

७,४० [1 २०११४

अपां केनेन नमुचेः ८,१४.१२३ १९,७१ २१,७१ सखोभरेः काण्वस्य मन्वा: (३ ) भद्रो नो अमिराहुतः ८,१९.१९ १५.३८ १६.६० भद्रं मनः छृणुप्व २० ३९ ६१ येना समत्सु 8० ` ६२ ( अवरे मन्त्राणां व्युत्करमो दृदथते यजुर्वेदे ) नाभाकस्य काण्वस्य मन्त्रौ ( १) अस्तन्नाद्यामसुरो ८,४२.१ ४,३० ४,९९ जिन्लोकस्य काण्डस्य मन्व्रः ( २) आघाये अं ८,९५११ ७,३२ ७,३९ वेटनिदिष्म ३३,२४ ३२.२४ १० प्रगाथस्य घोरस्य काण्वस्य मन्न (२) त्वं सोम पितृभिः ८,४८,१३ १९.५४ २१,५९ अस्मेर ६३,१२ ३३.५० २२,५० ११ शरु्टिगोः काण्वस्य मन्त्री (२) कदा चन स्तरीरसि ८,५१.७ ३.३४ २,४२९ - <,२ ८१ यस्यायं विश्व आर्यो २३,८२ ३२,८ १२ आयोः काण्वस्य मन्व: ( १) कद। चन भ्रयुच्छसि ८,५२.७ ८, ८.२ १३ भगेस्य परागाथस्य मन्त्रः( १) पादिनो अप्र एकया ८,६०.९ २७.४३ = १९ यतस्य प्रागाथस्य मन्त्री (२ ) गावे उपावत ८,७२.१२ ३३.१९ २२.१९ ७१ ७१ युते १३ २१ २१ १५ कुरुखुतेः काण्वस्य मन्त्रः (१ ) उत्निष्टनोजसा सद ८,७६.१० ८.३९ <,२१ शद कक्तीदिनः काण्कस्य मन्त्रः ( १) अथिन इ्टरषां ८,८३.७ २३.४७ ३२.४७

एवे दिष्िमन््ाः कयैः दुकरिऽस्मिन्‌ वाजसनेयके यररवदे संगृहीता द्यन्ते कण्वे यजुर्वेदे तु पटपमाश्देव मन्त्रा

ददयन्ते 1 मेधाद्ियेः २६, कण्वस्य £ प्रसछण्वस्य ८, मेध्यातिथेः ३, वत्सस्य ४, सोमः ३, शरुषिगोः २, अन्येषां दषु एर्व दित्या > ~

सर्वे मिलित्वा द्विपटिर्मवन्ति ऋम्वेदे दाकलके म्रा मन्त्राः १३४४ सन्ति तेषां मध्यान्‌ केवटं ६२ मन्त्रा एवास्मिन्‌

काण्व-संदितायाः प्रस्तावः} [७]

यज्या चदे संगृदीता दृद्यन्ने। कराप्वयक्वदे तु तत्तेऽपि न्यूना एवेति 1 अते वेदस्यैतस्य काप्वयङ्वैदेति मक्रणां

रष्वद््रमन्त्रदेतुमूलकमिति मतं नैव परिपुप्यनि, तत्र काप्वदष्मन्तराणामल्यीयस्त्वान्‌ पुनश्च युक्रयङ्वंदस्य वाजसनेयी-माभ्यंदिन- पदितावामप्येपानेव मन्त्राणां सग्रह दरदवते तयैव तेत्तिरीयादिष्वपि सहितास्ते कमवरेतयां मन्त्राणां क्िचिन््यूनतरः संग्रदोऽस्ति 1 भते मेतन्कराप्वसंहितायाः विरेपत्वं, येन्नैतस्याः संहिताया एतदभिधानं संभवेन्‌ 1 अतो मिभ्यैतैपा कल्पना यत्काण्वानां मन्त्राणां संग्रहादितदभिधानमस्य वेदस्येति। पुनय चरेदादस्िन्‌ जुदयङ्ेदे ७०३ मन्त्राः संगृदीतास्तन्र करष्वानां मन्त्राः कवलं द्वापष्टिरेव सन्ये ६४९ मन्त्रा

अन्यिपामूपीणां सन्ति ] अताऽस्पीयस्त्वत्कराप्वमंत्राणां नैप सन्ना तन्नूचिकरेति स्पष्टं भवति

$ मन्नाणां १.4 ऋग्वेदीयानां काण्वमन्त्राणां मननम्‌ मा भून्नाम काण्वसंदहितेन्यभिघानमस्याः संहितायास्तव्र कण्वद्रषटमन्पराणामत्पीयस्त्वान्‌ तयापि काप्वसंहिताविपषये प्रचलिने सति, ङ. ~ [+ ~ 4 न्त कध्वानामृगेदीया मन््राः सृक्ष्मया बुद्ध चावस्यं मननीया, इत्यत्र दविविदपि मतद्रेधं भवितुं दाक्यमिति प्रतीयते 1 यतस्तेषु मन्त्रेषु कप्वकुल्तागताचारा ये करे चापि समुपलभ्येरंस्तेपां समालो चनया कप्वविपयक्रं नानं वहु वात्पं वा भवितुं शक्यमिति करत्वा, ऋर्रददीय- काप्वदटमन्त्राणं मननं याचच्छ्यमत्नोपक्तमामः\ काण्वानां सभा

करस्वेदे प्रसकण्वन्य काप्वस्याधिदैवत्ये मन्त्रे क्वान काचित्‌ प्रिया समा हृय्यते प्रशमिता, यया-- श्षश्वत्कण्वानां सदसि प्रिये दि कं सोमं पपथुरश्विना (@ऋ० १।४७1१०) ° दे अधिनी } कष्वानां प्रिये सदसि सोमयागमण्डपे याशचन्सर्वदा सोमं पपगरुहिं कं, युवां पीतवन्तौ खल 1 एतदेवान्यम्मिन्मन्त् द्रडयते, यथा-- पिवाथो अश्विना मधु कण्वानां सवने सुतम्‌ (० ८।८।३) अयिस्तवे स्व॑सस्य कण्वस्य दर्थनमेतन्‌. 1 कण्वानां सोमयनेऽध्रिनौ मध्र मधर सोमं पिचायः पिवतम्‌ तया शाकः ोन्वोऽदिवप्रशंसायामाद्‌-- इमे सोमासो अधि तुर्वदो यदौ इमे कण्वेषु वामथ 1 (ऋ० ८।९।१४; अयव. २०।१४१।४) ° यथा तुर्वशे वां युवयो सैर्कताः सोमास आसन. , तथैव कण्वेषु वां युवाभ्यां दचा दमे सोमाः सन्तीति ° एवं कप्वानां यद्शसभायां सोमाभिप्वे मन्त्रेषु स्तते, चथदि- कण्वानां सोमसवनम्‌ क्वान नेमाभिपवं प्रस्कन्वः कोप्वेऽननिस्तृतौ वययति यवा- कण्वासस्त्वा खुतसोमास इन्धते दव्यवादं खघ्वर 1 ( १।८८।८ ) दे स्वध्वरात्ने ! श्ुनसोमासः कण्वास हव्यवाहममिं त्वा त्वामिन्धते दीपयन्ति ! ` तयैव एवर्पिरधिसंस्त््े प्रस्तौति 1 कण्वासो वां खतसोमा अभिद्यवो युवां वन्ते जभ्विना ( ° १४७४ ) दे जिनी वां युष्मदर्थं नुतक्तेमा सभिपुतसतेमयुक्ा अभियवोऽभिगतदीप्यः कण्वासो युवासुमौ इवन्ते आहयन्ति ` एवं कप्वानां सोमाभिपतो मन्द्रेषु दितो टध्यते

५.

कण्वानां यज्ञसाधनम्‌

[८1 शु्छ-यदुवेदीय-

कण्वा हवन्ते |

नीपादिधेः कण्वो ददीयतीन्धस्तवे कण्वैः छृतं देवतानानाहवनम्‌-- " त्वा कण्वा इहावसे दवन्ते वाजसातये ८।३५।४ ) कण्वा त्वामिहावते वाजसातये चाहवन्ते आयन्ति यज्ञार्थं ठभ्यं तह्य छम्वन्ति 1

कण्वा ब्रह्म ण्वस्ति }

यद्चसाथने दक्षाः कण्वा त्र्य सृकं छृष्वन्तीति मेधावी प्रस्वः कष्वोऽशविनोः प्रस्तावे क्थद्नि वथा- कण्वासो चां बह्म रृण्वन्त्यध्वरे तेषां खु युतं वम्‌ ( ° १।५५।२ ) ° कण्या वामधिनेदुवयेयनि तद्य स्तोवरह्पं मन््रसनूहं छन्त वैन ततु यागऽध्वेर मौवते 1 तेषां कानां हवमिममाद्वानं टृणुतमिति 1 ` इन्द्रस्तवे वत्व: काप्वोऽप्येवमेवाद-- मा खु पूर्व्या घियं मधोधुंतस्य पिप्युषीम्‌ } कण्वा उक्थेन वादघुः (० ५।९।४३) ° कण्वा उक्थेन सक्तेन प्रदासयेन्द्रं बाशधुः इन्द्रस्य माहात्म्यं विस्तारितवन्तः ! * तथेव मेधातिथिः काण्व इन्द्रस्ते तदेव त्थयति- धर इतन्युज्ञीपिणः कण्वा इन्द्रस्य गाथया सदे सोमस्य बोचत (ऋ° ५३२११) कण्वा इन्द्रस्य प्रशसा चायन्तीति 1 £. & रण्वा इडत | कण्वा देवता ईडते कम्वानामेतदीडनं नेधातिधिः स्वौ वैशवदेवसूक्तऽभिस्तवे वणयति, तथादि-- ईडते त्वामवस्यवः कण्वाघो यु्तवटिषः 1 हविष्मन्तो जररूतः ॥५॥. तान्यजननौ कताबुघो.्नेपत्नीवतसकुधि 1 (ऋ° १।१५।५. °) ° अवस्यवः कम्वा अननं देवमीक्ते, तान्कप्वानभिः पत्नवित्तः पननोयुक्तान्रोत्विति कन्वो सीरलथैवामिरततरेऽभ्न प्रज्वाल्य मेध्यात्तिथिरिति स्थरति-- यं कण्वो मेष्यातिथिध॑नस्पृतम्‌ ५९०॥ यमि मेध्यातिथिः क्च इध ऋतादधि ५१२५ (छ १।३९।१०१११, ° यमामिं धनस्तं मेभ्वातिभिः कम्व ईधे 1 पुनवत्तः चछण्वो महतां स्तवे तदेव द्षति-- | सरो पु णो वञ्ञदस्तैः कण्वासो नि मरुद्धिः स्तुषे दिरण्यवास्चीभिः ! ( ८५३२ ) " क्वा स्न स्तुवन्ति ब्णैयन्ति, स्तोत्रं गायन्ति. * तया--

कण्वा गीभिरहुषत

तां स्वामुपर्वूयवो गीभिः कण्वा अहूषत ( ऋ० १।४९।४ ) उपमे प्रस्वः कामो वर्मयति यत्तो ° लां यदूचे धनक्छमाः कवा ौर्भिरटयत स्तुवन्तः " नेषातियिः कोऽप तपेच श्वेदेवस्तवेऽभनेः प्रदतायामाद-- यात्वा कण्वा अहपत (व १1१४२) तथेव द्र्मतियिः कन्वोऽपि संस्तचेऽदधिवनोः क्ययति-~ स्तु कण्यासो अश्विना 1 ( ८५५८) चन्सः व्प्वोऽपीन्रपस्तवि तथेव रंसति- अभि कण्वा जनूयतपो प्रषसा यतीः इनदरं वनन्वती मतिः ८।६।३४) "एनदरं र्या जनन, तेषो मदिष्टदेव गच्छति स्तृतिम्पेन, वथाऽऽपोऽथस्तान्मुदं गच्छन्ति तथेति मावः 1 * =,

01#

कापण्व-संहितायाः प्रस्तावः [९1

८, कण्वस्य सुष्टुतिः

कणकरेता देवस्येन््रस्य योना स्तुतिः स्॒टुतिरिति कय्यते नीपातिथिः काण्व इन्द्रस्य संस्तवे कष्वज्ृतां स्टुतिमिन्दः गुणोत्विति यतते, यया-- पन्दर्‌ याहि हरिभिरुप कण्वस्ट सुष्टुतिम्‌ 1 (०८३८१) तदेव कण्वो धौसे मस्ता प्रस्तविकराथयन्‌-- क्रीटटे वः शर्धो मारुतमनर्वाणं र्ये्ठमम्‌ कप्वां अभि प्र भायत्त 1 (ऋ १।३७१) ° कण्वा मर्तां यथौ वरं प्रतं सन्तीति भावः ° मेधातिथिः काण्वोऽपि तथैवेन्धस्तवे कथयति-- कण्वासो गात वाजिनं (इन्द्र) ( ° ८।२।३८ ) मेध्यातिधिः काम्वोऽपि तदेवे द्रढयति, यथा-- वयु त्वा तदिदर्था इन्द्र त्वायन्तः सखायः ! कण्वा उक्यभिर्जरन्ते (० ८।२।१६); (अयव २०।१८।१) कण्वासस्त्वा ब्रह्मभिः स्तोमवाहस इन्द्रा यर्छन्त्या गदि (च्छ ८५।२); (अयव २०।१२०।२) देवातिधिः काण्व इन्द्रस्ते कथयति, ˆ यत्कण्वा, हे इन्दर ! तवां स्तोमवाहसः स्तोमानां वोढारो ब्रह्मभिः सूक्तैः सहायच्छन्ति, लसागच्छन्ति, त्वरां प्राप्नुवन्ति

कण्वा सविं वयन्ति क्प्वा इन्द्रसर्वधिनं मरति प्रशंसामयी वधयन्तति वत्सः काण्व दन्द्रस्तवेऽपरयत्‌-- त्वामिच्छवसस्पते कण्वा उक्येन वाच धुः त्वां सुतास इन्दवः २१ कण्वास इद्र ते मति विश्वे वधैन्ति पौंस्यम्‌ उतो शविष्ठ सृष्ण्यम्‌ ३१ ( ८।९।२१.३१ ) १० भयभीतः कण्वः | क्वो धौरो मरतां प्रस्तवे भयते क्वमपद्यन , तथा दि-- गन्ता नूनं नोऽवसा यथा पुरेत्था कण्वाय चिभ्दुपे 1 ( ° १।३९।७ ) पुर नोऽवसा रक्षणन निमित्तेन चूं यया प्राप्तवन्तः इत्थानेन प्रकरेण चिभ्युषे भीतियुक्ताय कण्वाय तदनुप्रदारथं नूनं क्षिप्र गन्त प्राप्नुत 1 भयभीतः क्वो मस्ता प्रस्दिन भयरदितो भवतति प्रा्यनदितुरत्रावगम्यते

११ कप्वस्याचनम्‌

कुत्स अभिर अश्िखस्तवेऽदिविभ्यां कव्स्यावनं छृतमिखपदयत्‌ यथा--

याभिः करण्यं प्र सिपासरन्तमावतम्‌ 1 ( ऋ० १।११२1५ ) मरष्कप्वः काप्वोऽ्पि तदेवापदयत्‌--

याभिः कण्वमभिष्टिभिः प्रावतं युवमश्विना 1

ताभिः ष्वरस्भोँ अवते शुभस्पती पातं सौमख्तावुघा ( श्ठ० १।४७५ ) दष्यानियिः काव्योऽपि तथैवाद--

यथा चित्कण्वमाघतं प्रिवमेधसुपस्तुतम्‌ 1 ( ८५२५ )

पुन्वन्यः कःवोऽपि मरतां स्ते तथवाद--

येन कण्वं घनस्ए्तम्‌ ( अव } 1 ( ऋ° ८१५१८ } स्वेतः कन्योऽपि तथेदादारिवस्तवे--

याभिः कष्यं मघाति ( अवतं ) ( ° ८।८२० )

का, र्‌

१६९०] ध- यलु्वदीय-

£ कम्बुं मेधातियिम्पिं याभिरतिभिरवनसाधनैरवतम्‌ 1." एतत्मस्कण्वः काष्वोऽपि कथयतीन्स्तुती-

यथा प्रावो मधघचन्‌ मेध्यातिधथि यथा नीपातिधि घने ॥९॥ यथा कण्वे मघवन्‌ जसदस्यवि यथा पक्थे दश्शत्रजे १०॥ ( ८।४९।९-१० ) ° टे मघवन्‌ ! त्वं मेध्यातियिं नीपातिथिं धने हिते युद्धे प्रचलति प्रावः, तथेव काण्वं त्रसदस्युं पक्यं दरात्रजमपि प्राप्ते वास्माक्मपि रक्षणं कुर्विति प्राथेना ] ° एतदेव वसिग्रपुत्रो मृकीकोऽम्निप्रस्तावे कथयति -- अश्चिः ... प्रावन्नः कण्वं त्रसदस्यु मादवे ! ऋ० १०।१५०५५ ) ° प्रनिराहवे कण्वं चसदस्युं प्राचन्‌ रक्षितवान्‌ 1 ` तथा चाधवैवेदेऽपि मिन्रावर्णसंस्तवे ऋषिग्मारः कथयति-- यो कक्षीवन्तमवथः प्रोत कण्वम्‌ ॥५॥ यी मेधातिथिमवथो० ॥६॥ ( अयर्व° ४।२९।५--६ ) मित्रावसूणौ कक्षीवन्तं कम्वं मेष्याति्ं चावय ` इति भावः एवं कण्वानामवनं कृतमिन्द्रादिभिरिति सिद्धयति

१२ कण्वाय दानम्‌

कम्यो घोरोऽभ्िस्तवे पयति यत्‌-- सचचिः कण्वाय सौभरम्‌ ( ऋ° १।३९।१७ } ° अभिः कष्वाय सौभगं शोभनं धनं प्रायच्छदिति ` देषः ! मरतां स्तवे सर एवविस्तथवावोचत्‌-- कण्वं द॑द्‌ प्रचेतसः 1 ( ऋ० १।३९।९ ) * हे प्रचेतसो मरुतः यूयं कष्वं दद्‌ धनं दत्तवन्तः 1 ° तथा व्रह्मातिथिः कण्वोऽदधिवसंसतवे दृष्टवान्‌ यया-- युचं कण्वाय नासत्यापिरित्ताय हस्ये 1 श्लश्वदूतीदैश्ञस्यथः ( ऋ० ८।५।२२ ) ° हे नासत्यौ ] युवं कष्वायापिरिाय परितपतायोतीदैशयथः, विविधानि र्तणानि दत्तवन्तः 1* तथा मेधातिथिः काव इन्द्रस्य | चथयति-- कण्वेभिशष्णवा धृषद्वाजं दपिं सहस्िणम्‌ ( ° ८१३३३; अयवै० २०५२३; २०५७११६ ) ^ कतरेभ्यः सहाधिणं वाजं धनमननं वा दर्षि देदीति 1 इन्दरस्तवे कण्वपुच्रः प्रस्कप्व गद-- यं ते स्वधाचल्त्स्वदयन्ति घेनव इन्द्र॒ कण्वेयु रातयः ( ऋ° ८।४९।५ ) इन्द्र कमेषु रातयो दानान्यनेकविधानि ददाति वितरति * एवं केण्वा इन्द्रस्य श्रियाः सन्तीति मावः युचे कण्वायापिरेत्ताय चश्चुः प्रत्यधत्तं खटति जुजुषाणा 1 ( ऋ° १।११८।७ युवा सष्टतिं शोभनां स्तुति ्ञजुपाणा सेवमान कंम्वाय मदषयेऽपिरिषायापिदितदष्ये चछ्रधत्तम्‌ * एवमद्ििनौ कप्स्यावर्न चक्रधुरित्याह्‌ कष्षीवानौिजः 1! °»

१३ ऋषिषु कण्वस्य स्थानम्‌

कण्वः कक्लीवान्पुरुमीटढो अगस्त्यः ख्यावाभ्वः सोमयंर्यनानाः! विश्वामित्रोऽयं जमद्श्चिरत्रिरवन्तु नः कडयपो वामदेवः ( अथव० १८२।१५ ) अर्व यमस्तवे नामान्येतानि ऋथीणां क्ययित्वा एते पयो नोऽवन्त्विति प्राययति एतेन्तेणु ऋषु क्व्वस्व प्रयः स्थानमाखीदिति गम्यते 1 त्था चैतेनैव प्रमाणेन कण्योऽयर्व॑णोऽपि प्राक्कत्छन एवेति सिद्धयति

१४ कण्व-दहीता ! कम्बो होताऽऽद्राता वनका वा यायक वाऽऽरौदिति द्दवते, यया भौमोऽत्रिवदबदेवचकते क्ययति--

. सक्षणो दिव्यः कण्यष्टोवा तरितो दिवः सजपा चातो अग्निः 1 ( छ० ५४१४) कण्वो होता यस्य, उव्वा वा होतारो यस्य, सोऽभिरर स्तूयते सभेराषातारः क्म्या इति भावः|

काण्व-संदितायाः प्रस्तावः [ १९}

१५ कण्वतमः कण्व; | अतिदायेन भ्रष्टः ऋष्वः कप्वतमः क्ण्वेयु सर्वपु शरष्ठ इत्यर्यः 1 किं करोतीत्याद प्रस्कण्वः काण्व उपाःस्तवे- यच्राद तत्‌ कण्व पषां कण्वतमो नाम गणाति णाम्‌ ( ° १।४८४ ) नृगा सतां तन्नाम कम्वतमो महर्पि्णात्ति जपति ° 1 सत्पुर्पाणां नाम प्रयुषसि जपतीत्य्थैः १६ पूर्वे कण्वाः | इन्दराभ्निस्तवे पच्च्छेपो दैवोदासिः कथयति-- दध्यङ्‌ मे जयुपं पूवां अद्धिसः पियमेधः कण्वो सत्रिर्मदुर्विदुत्ते मे पूर्वे मयुरविंदुः (० १।१३९।९ ) ^ दध्यङ्टद्भिराः प्रियमेधः ऋप्वोऽत्रिमतुरेते सर्वेऽपि महर्षयो मे दिवोदासपुत्रस्य पच्च्छेपस्य जनुषं जन्मवृत्तं विदुः 4 ते सर्वेऽपिमे पूर्वै प्रधयः पूवैकीना मदर्थधोऽतस्ते मे जन्म ययावज्जानन्ति पर्च्छेपत्पू्ैः कण्व इस्यत्र स्पष्टं मवति कम्वान्‌ पूरवे नृषद इति चि प्रदरदीयिष्यामः। १४७ कण्वस्य सूनवः कप्वस्य पुत्रा अपि वर्भिताः प्रगरंसिताश्च ददयन्ते मन्त्रवर्णेधु, यथा प्रस्कप्वः काप्वोऽभितंस्ववेऽपदयत्‌-- याभिः कण्वस्य स्रुनवो हवन्तेऽवसे त्वा ( ऋ० १।४५।५.) ˆ कण्वस्य सूनवः क्स्वस्य पुत्राः प्रस्कण्वादयोऽम्निमवसे रक्षणाय दवन्तेऽम्निमाहयन्ति ` सघ्वंसः ऋप्वोऽप्यधिने)ः स्तवे तथेव द्टवान्‌-- पुत्रः कण्वस्य वामिद सुषाव सोम्यं मघु ॥8॥ पुत्रः कण्वस्य वाग्धपिर्गाभिर्वैत्सो अवीवृधत्‌ ( ऋ° ८1८1४, ) ° कम्वस्य पुत्रः शथ्व॑सोऽदिवि्यां मधुरं सोमरसं सुपराव चर्धिगारभिरदिवनाववीवृधन, स्तुत्या तै। स्रमवर्धयत्‌ 1 `

१८ नार्षदः कण्वः दुकरोऽपामाग्रस्तावेऽपदयत्‌ यथा-- ्रह्मणेन प्यु्तासि कण्वेन नादेन सनेवैपि त्विपीमती त्र भयमस्ति यत्र ्रमनेष्योपधे 1 ( अये ४५१९२ )

° नाधदेन नृषदः पुतेण कष्ेन ब्राह्मन, दे ओपये सददेविनामके पर्ति सर्वतः प्रदा ितासि ! त्वं सिषीमतीं दीकषिमती ख्यस्य रक्षगार्थ सेनेवैपि गच्छसि यत्र खं प्रप्रोषि तत्र रोगादिभयं भवतति 1 अत्र कण्वो मिपनिति दक्षितम्‌ 1 नृषदः पुत्रः 1 ऋग्वेदेऽपि करस्य नृपदः पुत्रत्वसुक्त, यथाद कक्षीवानौदिजे। दैधंतमसोऽध्वस्तवै--

मदः क्षोणस्याश्विना कण्वाय 1 प्रवाच्यं तद्‌ दृपणा छतं वां यश्नार्थदाय श्रवो अध्यधत्तम्‌ ( ° १।११५१८ } * कण्वाय नार्थुदाव नृषदः पुत्राय महः रवो महच्छरवगेन्धियमदत्तं, तदं प्रवाच्यं प्रदोसनीयं कृतं कर्मास्तीति ° कश्ीवानगिविनै। स्तौति 1 कवष देद्ये,ऽपि वैदवदेवस्तवे कण्वं नृषदः पुच्रमेवाद वथा-- उत कण्वं चद्‌ः पु्माटुरुत दयाषो धनमादच वाजी ( १०१३१११ ) मृषदः पुतः क्ष्व इदयाहुस्तस्य गोत्रन्ञा मर्पय इति 1 अत एव युक्तमेवं नार्पदः कण्व इति सूक्तना्पिगु तु स्वानुरमरण- रेण "कम्पो धीर ` दृत्दुक्तम्‌. नादः कण्वे, घौरथ कण्व, सौश्रवसश्च च्स्वो, (काठक सं. १३।१२), वधावनश्र (आदित्य एुणच ) एते सऽपि क्म्वा, एदा एवेति वा विभिस्ना इतिवेति ज्ञायते सन्वेद्न्योऽयं विपय इति १९ पिब गाय पाहि गायान्धसो मद्‌ इन्द्राय मेप्यातिथ 1 ( ८।३३।४ )

मेऽयातिधिः कव्व इन्द्रमंस्तवे मेष्यातिधिरपिमात्मानमेव संगोध्य " पाटि गायः रति व्यवति। तथाच दवादिथिः केप

टन्टस्तु दशयति-

[ ९] श्चङ्क-यजवेदीय-

आपित्वे नः प्रपि्वे दृयमा गहि कण्वेषु खु सचा पिव 1 ( <श> ) ° हे न्द्र ! कम्बानां यद्गषर सोमपानावागच्छ तत्र सोमं पिवेति भावः 1 २० कृण्ता इष्‌ | मेव्यातियिः काण्व इन्द्रस्ठवे कप्वाणःसुपमा प्रयुनाक्े यथा- कण्वा ह्व गवः खयो श्व विद्वभिदीठमनद्चः। [3 ०. कोष [4 इन्द्रं स्ठोमेभिर्मंदयन्त आयवः प्रियमेधासो सखन 1 (ऋ «८1२1६; जयवं० २०१०२; २०।५९।२ } क्वा इव गृगवे एतन्नाम ऋषयो विष्वं घीतसाघ्यातमिन््रमान्ः प्रापुः त्रियमेषासत जायवो मानवा चछपवं इन्दं महयन्तः स्तोमरस्वरन्नस्त॒वन्‌ { तथा दत्सः कप्व इन्द्रस्तवे कप्वस्योपमां प्रयुक्वार-- > 4 [8 अहं प्रत्नेन मन्मना गिरः श्ुस्मामि कण्ववत्‌ येनेन्द्रः हष्ममिदषे 1 ( ऋ० ८1६1१; लयवे २०११५१२ } ^ अहं वत्सः कण्वस्य वंशजः क्ष्ववत्‌ कष्दषिणा सममेव प्रत्नेन पुरातनेन नन्नना मननर्देण निरः वाचः चम्मःमि शोनवान्यरल- क्रोमि येन इन्दः युष्म वटं दधाति ` तथा चायवैवेदेऽपि क्स्व-वादरावग-रायच्य अहुः-- क्ण्वः-- अल्निवद्धः क्षिमयो रस्मि कण्ववज्जमदभिवत्‌ 1 अगस्त्यस्य ब्रह्मणा सं पिनष्म्यहं किमीन्‌ 1

लादरदनिः- { सभर दाद२।३; ५५२३1१० } 3 " त्वया प्व॑मथर्वाणो जघ्नू र्ास्योषघे 1 त्वया जघान कक्यपस्त्वया कण्वो यगस्त्यः ( जयव० ८३५1१ } मागलि- आयुर्ददं विपित भ्रुवां कण्वस्य वीरुघम्‌ आमारिपं विद्वभेषजीमस्यादष्टान्न शमयत्‌ (लप ०९५५२1२) आदुरवद्विषयन््र मन्त्रा एते केन बादरायधेन मागलिना कमे द्राः 1 कण्ववत्‌ तरद्यगा मन्व्क्तवेः रोगनीसपथयानीति ऊम्पुत्र आद ! बादरायानिरपि चययति चयथा पूर्कले कण्वोऽनस्त्यथ क्या चिदौषध्वा तेगकरिमोननाग्रय्तयेवाहनपि रोगान्‌ दृरी- करोमीति ! मायलिरपि कययत्ति ययया कन्बत्व वीरषं कमवैन रोगनिवारणाच अवुक््तं वीद्धं श्रुतां विश्रुतं भश्िदां विद्वभेपज सवेरोगनिवारणसमथमामारिषम्‌ | तया रेगदीजम्मयम्‌ 1 एतेन च्छ्य मैषज्यन्ममि इद ससीदिति गम्यते 1 अग्रेऽपि कन्वानां भैषल्यं कमे प्रदु्ीयिष्यामः। २१ कण्दोऽदुहत्‌ ! यामस्य कण्वो मदुदस्‌ प्रपीनां खदृदधारां पयसा मदी भाम्‌ (अयव. जार८ा; वा" च. १०७) { कण्व य. १८७२८ तरक. १८१५९: नेत्रा. २।१०1६३ पिष्ट० २८२) नु विदांचकार | ` >, [4 4 षिन कण्वो बा पदस्य श्रायसो दों विदांचकार, यथा णा पर्ता दुह, पएवमेवेतयाच्निमच्चिचिद्‌ इटं ( कूठ. से २१।२) 1 ५१ वामदा कण्वा सोधक्षसा विदु? } (करक. १२।१२ ) खद्लघारं मर्ह गां कन्वोऽदुदत्‌, एवास्या देदनविधिं परथमं विर्दाचच्धर कम्वैन्यः पू्वनैटम्विधं दोदनविधि कऽप्वजानादिति रश्यतेऽने 1 रोगोत्पादका [० २२ कण्वा रोगोत्पादकाः करिमयः। यया रवेदादिषु दपिवाचः कन्ये इति दन्दोऽस्ति, तपबाय्ैवेदेऽप्यत्तयेव 1 तथापि तत्र चतरङ्ननिद्‌ चैगद्ीटवाचकः क्वशन्देऽपि दृद्यते अस्य रोगदौजस्य संपेधनमाविष्कचे वा केना चतो स्वेदिसेतदरयं तस्यः पूलायं च्वैत्ति नाम तन्धै रोगरीजय रोगभिभ्यो वा दचमिति तकेपितुमव्र द्यक्यते ! यथायापि तस्वादिष्डररद्न्यैच्‌ नान तेचदिरानननूदाद तस्व दीर्ते, तधवात्रापि बोद्ध्यम्‌ तपा दि--

काण्व-संदहितायाः भरस्तायः। [ १३1

गिरिम वेशय कण्वान्‌ जीवितयोपनान्‌ 8

पराच पनान्‌ प्र णुद कण्वान्‌ जीवितयोपनान्‌ ( अथवै° २।२५।४-५ ) उग्रा हि कण्वजम्भनी तामभक्षि सदखतीम्‌. १॥

गभीदं कण्वं नादाय पृक्चिपर्णिं ससख ( अयर्वे° २।२५।१-३ )

ˆ जीवननादाकान. कम्वान्‌ रोगवीजान्‌ सुदूरं प्रापय, ग्रामद्रदिर्निःसारय ] कण्वसंज्ञकः कृमिर्मभादो गर्भनाक्केः वर्तते } यो गर्मादायं प्राप्य तत्रत्यं म्म नादायति मारयति तं पृश्चिपरण वीदननायायति गर्म पु्यर्तीति " कम्वस्यरपरायुरवैदबिषयक आवि- प्करारोऽन्र गम्यते

अनरोदधृतेषु मन्त्रेषु कष्वानां श्रिया यन्तसभा, तत्र तेषां सोमाभिषवः, तेषां प्रें यज्ञसाधनं, तैः कृतं देवतानमाहवानम्‌, कण्यः स्तोत्राणां ब्रह्मणां करणं, तेपां गानं, देवतानामीडनं च, देवतासवरौधिन्या मतेः संवर्थनं, कण्वस्य मर्य, तस्मत्तस्य देवताभिः कृतं परित्राणं, कष्वायनिकविधं देवदत्तं दानं, मदरपिपु कण्वस्य प्रथमं स्थानं, क्वस्य देतृत्वं, कण्वस्य रेष, क्वस्य पूर्वत्वं, तस्य पुत्राः, तस्य नार्दत्वं दर्दितम्‌ क््वैः कृतं गेदोहनं चान्न प्रद्वीतम्‌ कम्वस्य भेषज्यनैपुण्व, तस्य रोगयीजमतानां कमीणामाविष्कारथात्र प्रदर्दीतः 1 एतःर्वं कण्वस्यर्थः वैदग््यविन्ञनायालमिति छत्वा्रैतं विषयं समापयामः

अनर चत्वारः कण्वा दयन्त, तत्र॑ कोऽयं कण्वे यस्य नाम यछ्छयज्वेदेन सद संबन्ध्यतेऽथवा दुद्धययुरवेदस्य प्रवर्तकः कथिद्न्य; कण्वोऽस्तीत्येतद्विचार्यत इदानीम्‌

कण्वस्य निवाससानम्‌

छछयलुवेदस्यास्य वाजसनेयी-माध्यंदिन-रसंहितायां ^“ पप चो अमी राजा ( वा° सं° ९।८० ) इत्ति राजवियमधि- छृस्याविदोधेणेकतं, तत्र स्यानविदयोधनिरदैदो वा राज्यविदोपनिर्ददो वा दयते परं युयज्वदस्य काप्वसंदितायां तु एष चः . कुरवो राजा, पय घः पाञ्चालो राज्ञा (काण्व सं ११११ ) इति कुस्पांचालानां नामनिदैशपूवैफं मन््रेऽखिन्ुल्ेसे) रष्यते, तदसंदययं सूचयति, यदेषा का्वानां संहिता ऊुरणां पयालानां साम्राज्येन सह संवद्धेति तैत्निरीय-संदितायां चास्यैव मन्त्रस्य स्वरूपान्तरं ˆ एष वो भरता राजा इति दश्यते, तत्तु तस्याः संहितायाः सम्राजां भरतानां सेवनधं प्रकटयति काटक-भतरायणीययोः संदितयोः पारस्त॒ ˆ पप ते जनते राजा ! (काठ० १५७; मैत्ना० २।६।९ इति, जानपद-दासनं तत्रत्यानां मानवानां तुस्य्रमेव सृचयत्ति, यत्रैते दवे संहिते प्रचित स्त इति 1 दत्येवमेकस्यव मन्त्रस्य विभिन्नासु संदिताय विभिन्नो मन्त्रपाठसतस्यास्तस्याः संदितायास्तत्तत्स्यानीयत्वं प्रदर्दायति, देश- विदेपरसंन्धत्वं साप्राज्यविोपरसवन्धत्वं वा सूचयति तच्राप्यये व्िेपे। यद्वाजसनेग्र-सदिनायां देदावाचकं पदं विद्तेऽन्यामु संहितासु दिकं पदं वियते एष एव वाजसनेय-संदिताया विद्रोोऽन्यान्धः सृदिताभ्यः \ यत्र तु दैदरिकं पदं स्यान्‌, तलाः संहितायास्नेन प्रदेग्रोन, तेन राज्यद्रासंनेन संबन्धः यृतरां स्पष्रो भवतति यजुर्वेद-पृक्षः 1 युर्यैदस्य दक्षे विविधानां यजः्याखानां स्थानानि देदविदेपप्रचासे वा प्रदानः एय यजुःलाखावृक्षो प॑चवटी-नातिद- षेतरनिवासिनो यज्ञवर~दा्जीति नाम्नो वेदविदुषे मन्ायगी-दाखावलन्तिनः सक्त प्रतो पष्डितवरेण रघुवीरेण विटृषा \ ( रक्तरेुप्दधारिषा ) लवपुरे सुद्रितस्तद्रैव यरुरवदवृक्च एतासां सेदितनां देदाविदोधा एवं प्रदर्धताः-- फण्वाः-- द्स्प्वेगाप्रदेयो, कठाः; कारकाः-- मोटादक्षिणेदेशे, कण्वाः कर्णवटाः-- गोनतीपथिमदके, मघ्यजनाः-- सरयूतीरनिवािनः, तेतिसेयाः- निरे ~-पोदादक्षिषदनषे,

[ ] शयङ्क-यसुवेदय-

नेजायणीयाः- गोदादक्षिणदे्े, मेत्ायणीय-श्षाखभेदाः-- कस्मीरे, मद्देडे इ० 1 तैत्तिरीय नैन्ायणी- च्च छय्व- दाजचनेयी- माधष्यंदिनानतितानि स्थानानि देच्चविदेषा वा यञ्वेदेकक्षे इथ्यन्ते पर्न देावियोपा जनैवाठमोदन्ते मन्त्रोकतफल्यदाःखनस्य त्यानानि 1 यथा च्स्व-संदितायां इ्खपा्यालानां निरदैयोऽस्ति, प्देवितौ

= १, हस्तिनपुरसमीपते वरते, परं कप्वरानां देगरविदरषौ चर्वैदवृहते छष्णवेग्रदेवयस्वया नोमतौ-श्देराशेत्ले 1 एतो देच दुदपादःलनां चैवापिराञ्य सन्‌! एत्येर्दैद्गोर्परि दुत्पाज्चाल नां राल्यं कदाचिदप्यारत्‌। यतत एतदिष्वे ज्सिपि पमाणं द्दयते।

तथैवं तैचिरीयापं रदित्तागं भरतो रचत्युछम्‌, भरतःनां खाग्राल्यं हस्तिनापुर एकत्‌, पटठ तैनिरीयापां गोदादकि्डेद्य ईं चेदवक्ष उक्तम्‌ \ एवं वेदवृभ्नेण यक्करधेतं तत्हितावचनेन चेद सेगच्छ्ते वेयवृष्तच्र्यनान्यन््रोरं चयनं वख्वत्तरमस्वीति निश्चयः सतो मरतानां इमो पाञ्वालःन अदेवा उत्तरया एव म्या इत्यत्माकं मतिः ! तत्र चोत्तरीवाणं कुद्पःन्चःलःनं मरतं सान्रज्येन खट दप्वसंहितायास्तेनिरीय-संहितायाश्च ऋ्मेन सम्बन्धः संहितोक्यमाप्व्छेन इदयते, वेददसेःकतेन तिरस्व्व इाक्यः ! वेदवृ्लत्य मरानःण्य [न्त्वनव, तत्तु संहितावचनप्राम्योदधीनतस्मेवस्तीति भ्रतिमःति 1

9 9 [4 शरारिवाध्यप ४4 वेदवृक्षोक्तद्याखास्यानानि तु उत्तरकलिच्यनि म्बेयुः संदितोच्तस्थानानि पूेद्यलीननि इत्येवं दयोरपि सथानयोशवारिताध्

स्यादेव 1

०1

धि (4 कोऽय कृण्वः ! ञत्रेदानीं केऽ कन्द इति विचारणीयम्‌ ! किं ऋग्वेदनन्त्रोत्तोऽवं कण्वो घौते येनैषा ्धप्वसं देता प्रवर्तिता नेति न्ख्नः

ङम इत्ति चेत्कष्यते 1 ति चोधायनपिदत्वाश्च परिष्यत्याद्‌ बदस्पतेः ज्िष्यत्वाद्याहवस्क्यस्य कण्वोऽभून्म्टतो महान्‌ ( सादित्यपुरते ) उवं क्म्वो याक्तवत््वस्य यिष्यः, इद्धयङवेदाचायस्यादित्यत्य प्रयिष्ये, बौधायनस्य पुत्रः! याज्नवस्क्यौऽस्य युष तु विद्र्वस्य दाच्ल्यस्य समपि दिष्यस्पेण स्त्वा तस्याप्रने वेदाध्यवनामुदित्व 1 ऋछग्वेदमधीतवान्‌ त्यर्पेद् { लत एतस्विद्पति

यदस्य ऊनस्य युरोयान्नवत््यात्‌ पूवेनेव छगवेदस्यात्यैषा उंहिता जा्तीदिति, या शाल वततत्त्वच्छः्यरददतितीदानो अङिद्धा। अत -ऋगवेदेनन्ने्तः च्व घर्‌ एतस्याः कप्वन्यहिताया प्रवतक् मदितमद्स्यः 1

य्‌ + (काप कण्वो नाषैदस्ततु चदि धं।रादन्यो भवेत्त तस्नच्छप्वादपि प्ा्चनतते दयते जतः एतस्याः दग्दरंहितावाः भतन नैव गावत इक्पत। अतः क~ऽ'प ततेव एवे चमव्वाऽसवयः सखत्यत्त डःक्छयर््दैदं भ्रादतयन्‌ कधादनत्दु वृत्रा गनरेच्क्याद्चत्यः क्वौ योऽस्याः संदितायाः प्रवर्ैच्ये द्दयते अहः च्म्वो यैधायन इत्यस्य प्रदद्धिः 1 चर्म दोदपन्स्वादव

दाछयङपामाचारं जादिल्य तत्नाथावत्व्येनायातयानानि यर्यप्यपोतानि रय अद वजुषानात्तरय लाद्टृत्यः। तत्ताद्चद्धवेत्क्यनायादयानने ययुत्ठथाद्मचे 1 एष सन्वस्तु तत्न द्व्‌ यद्ध

्वत्क्वत्तमद्धलीन एद दम्वो ~= यत्प्त्य टैः शमघीततवान्‌ {१ ददा यात्तवत्क्वस्मद्लोन पे द्वा ट्द्चते! यङ्वस्क्यस्यं च्छे निश्विदे सत्रस्य ्टःऽपि नतु श्क्त्यते अतो वान्नवस्क्यस्य चलवेपयमत्रेदानीं विचारवःनः 1

यान्ञ॒वस्स्यसख क्रः

सद्दा बाङसनेयं -=सनेयोऽयमेद योरचच्य्य वायस सपा शुद्धयल्देदत्य य॒द्ुददल्य खिदा बाजसनेयी, माच्वंदिनीय वा उचंदितिति च्यते! वायसनेयोऽदमव्‌ यनवृच्छ्यः 1 वाजमुनिस्तस्य

रिठा+ तत्वं पुत्रोऽयं वाजखनेवः, तेन प्र उंडिठा बाजसनेयी

तस्यास्य वःलस्ने प्रमे दनम मप्रामः वदनम इलि स्यति ५. सटदपर्यदत्य स्यार्य वाजत्तनेयस्य चानवत्स्यत्यःश्रमेः उद्धनम्पर (8 सपार वदन्न्‌ दनि नदन दुदप्ददत्य { मपटामयृरदाद श्नि ख्वानल्य ) दयाः दिदि (ननां ययच्वटमदायजानतं र्ये नदमत्यपन्ते सहमदादादनमरन्येःचर्‌स्वा दिति ) अ्रल्यातोऽमृदिति दिः पुरेषु दृष्यते च्यः

काण्व-संहितायाः प्रस्तावः [ १५ ]

तथाभ्योऽपि तघास्ति याक्वल्क्य्तमुद्धवः। आश्रमो खोकविख्यातो मूखोणामपि क्िद्धिदः 1 ( स्कन्दपुराणे नागरक्ण्डे अ० १२९ सस्थव बृद्नगरस्य नामान्तराणि चमत्कारपुरं, आनन्दपुरं, आनरदपुर्‌, वर्धमानपुरमित्यादीनि वहनि पुराणान्तरेषु सन्ति अस्मिन्नेव नगरे याज्ञवल्क्यः सहदिध्य उवास महात्मनोऽस्य गरा्ञवत्क्यस्य ज्ञानविज्ञानाभ्यां समाष्रेन जनकेन समाहूतोऽयं मिथिलां गत्वा, तस्मै रज्ञे वरहम्ानुपादिदय, तवैव न्यवसन्‌ तथा दि-- | व्राहयणोर्याटवल्क्यस्तु विज्ञातो येन केन तु विदेहेन ततः भरात्ः श्रवणा नराधिपः। वेदान्तानां सर्वेषां रत्नाख्येन मण्ीुजा ( स्कं प° नागरसंडे ) स्कंदपुराणस्य नागरखण्डस्यैकोनर्चिरातितमेऽध्ययि भ्याज्ञवत्क्यस्य मदासुनेः संक्षि चरितं विद्यते तत्र याज्नवल्स्यस्यग्- दा्यापकर विद्ग्धः दाकरल्य आसीदिति कथितम्‌ 1 सोऽपि विदग्धः शआक्ल्येऽत्रैव वर्भमानपुरे( वडनगरे )ऽवसदिति पुरणिषु द्दयते एष एव विद्ग्धः दाक्रभ्यो जनकसभायां परास्तो याज्ञवल्स्येनेति ब्रदद्‌रण्यक्रघ्य तृतीयेऽध्याये (्रु° उ० ३।९।२६; शरातपथे राह्म वा चतुद काण्डे १४।७।२८ ) कथितम्‌ 1 शातपथस्य ब्रह्मणस्य रचनाकालः ग्रतपयीयं त्नाद्यणं भगवत्ता याज्ञवल्क्येन रचितमिति महाभारते छििते यया-- प्रतिष्ठास्यति ते चेदः सखिः सोच्तये दविज कृत्स्नं शतपथे चेव प्रणेष्यसि दिजषम ५९९४ ततः श्तपथं छृर्स्नं सरस्य ससंग्रदम्‌ ! चरे सपरिशेपं दर्पेण परमेण ? ९६ कृत्वा चाध्ययनं तेषां दिप्याणां इातसुत्तमम्‌ ५९७१ सूर्यस्य चाभावेन ्रवु्तोऽहे नराधिप करतु शतपथं चेदमपूरवं तं मया यथाभिरपिते भानं तथा तच्चोपपादेतम्‌ ॥२२३॥ ( म० भात मोक्ष अ० १४४ } स्वयं याज्ञवल्क्य एतत्कथयति, यदहं भगवत आदित्यस्यदेशात्सरहस्यं करस्नं शतपथं कृतवानिति अतो यस्तु शरातपथस्य नराद्यणस्यं कोलः एव याज्ञवल्क्यस्य कलो मवति } तथा स्र एव कम्व्यापि कालस्तस्य याक्ञवत्क्यरिष्यत्वान्‌ ! तथा च~ पतेन दैन्द्रोतो देवापः शौनको जनमेजयं पारिक्षितं याजयाश्चकार ... ... तदरेतद्वाथयामिगीते ... आसखन्दीचति घान्याद्‌ं रुकिमणं दरितस्रजम्‌ ! अवधरादश्वं सारं देवेभ्यो जनमेजयः (दा० त्रा०१३।६।१-२) पतेन वा पेन्द्रेण महाभिपेकेण तुरः कावपेयो जनमेजयं पारिक्षितमभिषियेच तदेषा यष्टगायाभिगयीयते... आसन्दीति० ( दे त्रा ८।२१ ) भीष्म उवाच-- सघ्र ते वतेयिप्यामि पुखणद्पिसंस्तुतम्‌ शन्द्रोतः शौनको विरो यदाद जनमेजयम्‌ मासीदाजा महावीय पारिक्षि्नमेजयः एवमुक्त्वा तु राजानमिन्द्रोतो जनमेजयम्‌ याजयामास विधिवद्वाजिमेधेन श्लौनकः ( महामारत, अ० १४९ ) एष पारिक्षिज्जनमेजयः पिनानदाद्धीप्मादपि प्राचीनतमोऽत एव शौ नकस्तं याजयामासेति परो्भूतप्रवेगोऽत्र भीष्मेण ्रवुक्तः 1. यस्तु युधिष्टिरस्य प्रपौ्ो जनमेजयः पारिक्षित्स तन्य एवैतन्मान्‌ हौ जन्मेज्यावालाम्‌ एदे युधिषटिरस्य महाराज्यं प्रपौत्रो, ितीयस्तु युधिष्िस्ाचीने द्विचत्वास्िनमः पूवज इति 1 अ्यवेतिदासं भीष्म माद, तं शौनको यजवामासेति एवेतिदासः शतपथे एनरेये वाद्रने द्यते धतपयं ब्राह्मं व॒ याञवच्क्येनादिदस्याचार्व॑स्या्चया रचितम्‌ 1 अनो यः द्नपयन्य कठ एव यानवन्स्यस्य कसो भवितुं शक्यः 1 रुत्तिकास्वादघीत पता कं खि-्ाः भाच्यै दिशतो च्यवन्ते स्वापि चान्यानि नक्षत्राणि प्रा्यै दिशदच्ययन्ते ( श० वा० २।२।१-२ ) श्र कृशनिकानां पूर्वस्यां दिदि च्यवनरदहितमवस्यानं कैनापि छषिया दष, तदवे दानपथे ठेन वर्धितम्‌ ! अत एव ' च्यवन्ते

[१६] शृङ्क- यजुर्वेदीय

इति वमानकरालौनः प्रयोगोऽत्र संगच्छते इदान तु प्राची दिशा तक्वान्यनो्वं गताः छत्तिकाः। तेयां तदुपर्मयनं पवसहैैरेव भवितुं शक्यते अतः छ्ृत्तिकानां प्राचीदिगवेस्थानं उक्पूवं ( संवत्पूवं वा ) त्रिसहववपेभ्यः प्राक्वार्छीनमासीदेति निधीयते खगोख- विद्धिः 1 एतच्छीमद्धिः चैकर-बालङ्ृप्ण-दीक्षितेः खीये भारतीव-स्योतिषदान्रे प्रमाणेरनेकविधः पच्कतम्‌ | - यस्तु शत्तपथस्य कालः एव भगवतो यान्नवतक्यस्य कालः, एव विदग्धसख राक्स्यस्य कण्वस्य बौधायनस्य चेति दितं पूर्वमेव 1 अत एवोच्यते यान्नवस्क्यस जनकस्य समय इतः पूर्य पश्वसहव्रवर्षीयः, तस्य॒ ऋऋवेदाध्यापको विदग्धः शाक्य यो माण्टूकेयस्य पुत्रो, येन ऋग्वेदस्य पद्पाठ; छतः तमेतं चाक्ल्यं यान्नवल्क्यः परास्तवान्‌ जनकसमायाम्‌ (३० उ० ३।९।२६) याज्ञवल्क्यस्य दिष्यः क्वेः 1 अत सेऽपि एतत्काखन एवेति सिद्धम्‌ ध्रीमद्धागवतस्य नवमस्कन्धे विथामिचय पूते पुर्पा दर्चित्तः एते-- 3 नायणः, ~ त्र्या, अधिः, सोमः, धः पुरूरवा, विजयः, भौमः, कायुनः, १० टोत्रकः, ११ जदूनुः, १२ पुः, १६ वाकः, १४ अजाः, १५ कुदः (इपीर्यः) १६ कुाम्बुः (ऊुकिकः), १७ गाधी, १८ विद्धामित्रः एष विश्वामित्रो मण्डलं त॒त्तीयग्रग्वेदस्यापदयत्‌। एतदाह सवानुक्मणीच्रः कात्यायनो यथा-- गाधिजो विश्वामिघ्रः ठृतीयं मण्डरूमपद्यत्‌ इति ° अस्व विदामित्रस्य छत्निमः पुत्रः शुनः देवरातः, प्त हरिश्चन्द्रस्य नरमेधगाथाया प्रसिद्धः (ठ° तरा ५१३)1 एष॒ जुनःगेपः ऋगदस्य प्रथममण्डलस्थानि कतिपयानि सुङ्तान्यपर्यन्‌ अस्यैव श्ुनग्शोपस्य पुत्रः कतिः, तस्य पुत्रः द्रुनपुत्र इति, तस्य पुत्रथ्ाततयणो यो देवरातं इति वा प्रिद्धः एष चारायण यजवदस्य चरकन्तर्गतायाश्वारायणीय-~शाखायाः परवर्वकः! एष चाराय्रदेवराततो, त्रह्मराते, यज्ञवत्क्ये,, वाजसनिरित्यायनेकैनोमभिः अस्यैव पुरो याज्ञवल्क्यो वाल्ये दैवरातिरिति। अत एवहुर्वैदभाप्यकाराः सायणाचायोः काप्वरसंहितामाध्योपक्रमे--

वाज शत्यन्नस्य नामधेये, अन्न वै बाज इति श्यतेः! वाजस्य स्निर्दाने यस्य महर्षरर्ति सोऽयं चाजस- निस्तस्य पुष्रो घाजसनेय इति तस्य याक्षवस्क्यस्य नामधेयम्‌ ! वृहदारण्यकोपनिपद्भाप्ये याकराचारयपूज्यपादाः क्ययन्ति-- * एवमाह स्मोक्त्वा किरु याष्टवत्छ्यो यष्टस्य चचर्को वक्ता यजवस्कः, तस्यापत्य पुमन्याकवस्कया दवरातारत्यथः। * तथा च-- यश्शानां यषकाण्डातां वेदानां वस्तो वक्ता वचनञ्ीरो यक्षवल्कः ब्रह्मरातो महाक्मेटः तस्य गोश्रा- पत्य पुमान्याष्टवच्छ्यः ( छृष्णस्रिर्ते वदनि } एवं विश्वामित्रस्य छत्रिमः पुत्रः शुनःशेपः, तस्य प्रपातो यज्ञवल्कथरारायणीयभ्नाखाप्रवेतेकः 1 तस्य पुत्रो याजच्क्यः चायात- यामानि शुष्ठानि यपि सूयीदाचायौःराप्य, बाजसनेयी -माष्यंदिनीय-द्राखायाः प्रवरतैकोऽभृत्‌ तस्य याज्ञवल्क्यस्य पत्रः कल्या यनी--संजातः कास्यायनः परात्तां शाखानां ग्रन्धनिर्मणकरणात्पारस्कर इति नाम्ना प्रसिद्धः 1 एच वर्चः पिता एष याज्ञष्क्यो वर्धमाननगेरे चमत्कारपुरे परोक्ते सदलरभिष्यं विद्र्धं॑शाक्ल्यन्पवेदाचार्यधपेदाध्ययनार्यमुपेयिवान्‌ 1 एवाचार्य रवेदस्य याकलगराखायाः प्रवसैकः 1 अनेन याक्ल्येनानपतो याज्ञवल्क्यो राजाने चमत्दमरपुरस्य याजयामास तेन राना केनापि निमित्तनापमानित उपहासितश्च यान्नवस्क्यो राजानं तं, फनः पुनश्वोयमानेोऽप्याचार्येण नव पुनजयाम, तं पुनर्याजयामास ! तेन कुद्धः शाक्यो यान्नवल्क्यं सच्याज्ञाभद्गन्नरिणमिति मत्वाधिचिक्षिप 1 तेन याचवल्क्यः शाकल्यं त्यक्तवा, प्रभासक्षेत्रं संप्राप्य, स्वकीयमेव मातामदं यद्ेदाचार्यं चैदंपायनं यज्खुपामष्ययनार्थं जगाम तत्रं वसता याज्ञवल्क्येन सह वैरंपायनस्वापि त्व केनापि निमित्तेन कलहोऽभूत्‌ , येन तमप्याचार्य यान्नवल्क्यन्तत्याज { श्री = भागवते १२।६, ब्रण्डपुरागे पू अ० ५; विष्णुपुराणे ३५; अआत्मपुराणे १० ) [१ एवं त्यत्तचारयदयस्तयक्तवेव्धयभ्च यान॒वल्क्य माचार्थमादित्यं गत्वा तमुपास्व तस्सादयातयामानि य्व परा्तवान्‌ ` आदित्यानीमानि दुकान यलि वाजसनेयेन याक्षवल्प्येनासख्यायन्ते 1 ( य° वार १४५९।५३३ ) उदारकस्य प्राप्यो याह्वत्क्यः 1 ( शन त° १४९४१३३ ) अयात्तयामानि ठु भावगुक्ठान्यन्यानि जातानि तु नोरसानि यजि तेषामथ याष्वर्ये। हयातयामानि सवेर्याप ( देवी भ° ९।५)

काण्व-संहितायाः प्रस्तावः 1 [ १७]

इत्युक्तो भगवान्‌ स्यो याट वस्क्यं महामुनिम्‌

वेदान्‌ प्रडङ्भखष्दितान रदस्यादिसमन्वितःन्‌

चतुरो ऽध्यापयामास स्थापयित्वा रथे निजे

श्ाप्य वेदान्‌. मुनिः सवान्‌ गदस्थाश्चमधमेवान्‌

चतुवद्‌शिनः क्िष्याचुपनिन्य महामनाः 1

चतुर्था दयते तस्य मुनेः रिष्योघमण्डद्ी

अध्यापनरतस्येषा याश्वस्क्यस्य धीमतः ( आन्मुरपे ५३८-४५. ) मगचतपूज्यपादाः ग्रंकसचाया अपि याजवत्कयं चनुत्वदमेवाहुः ( बृ° उ० गांकरभाष्ये ३।१।२ )

तथेति प्रतिक्षाय भविद्यारित्यवाजिनः।

कणऽपठत्ततो वेदांश्चतुरोऽपि तन्मुखात्‌

( स्क° प° ना खं २७८)

एवमेष याक्यन्क्यो व्रदव्रदायं च्यक्लादित्यरकष परदाय स्वीन्रनवान्‌ वेदानां संप्रदायौ, ब्रद्मसप्रदाय आदिव्यसंग्रदायश्च ! तथा हि~

त्रह्मणः संप्रद्ायोऽयं व्याससंद्‌ सित्तोऽभचत्‌

विभक्तस्यैव चेदस्य प्रदायो द्विधा मतः).

ब्रह्मणः खप्रद्रायस्तु आदित्यस्य तथा मतः।

अयातयाभसं कोऽयं कृरस्नकमभकादाक्ः।। = (नावालसेदितायो अ= ₹)

बह्म-संप्रदायः आदिदय-संग्रदायः [ ऋग्वेदस्य ] [ ऋम्वेदस्य ] आघ्रटायसाद्याः २० गाखाः दंख्यायनी ( वाप्या कथीतदी वा ) [ यज्वदस्य ] [ यञर्वदस्य } चसण~-यङुर्वेदस्य ८६ दाखाः कष्व-म्यदिनायाः १५ क्ायवाः [ सरामवेदश्य ] [ सामवेदस्य ] सैमिनी-राणायणौयायाः गान्दः कुमी शाता [ अथक्ेदस्य ] [ अयर्ेदस्व } पिष्पलारी द्रा कौनक्रीया यासा म्रद्म~संध्रदाये एवस्षिपरपरा ददयने-त्रद्मा- यसिषटः- गक्तिः~ परादारः- व्वातः णतन्माद्‌ व्यासातैट वैदपायमै

यञुर्वदस्य, जमिनिः सवेदस्य, समन्तुरयवैवेदस्य प्रव्तंकोऽभृदिति 1

आदिव्यसरपरदायि तु आदिल्यायदवत्क्यन्तस्माने. णांस्यायन ऋग्वेदन्य, कण्वमाध्येद्िनी चङुरवेदस्य, सामधवा फधुमश्च सामवेदस्य, शन सोऽयववेदस्य प्रवर्यद्ेऽभृदिति !

एवं सृनातनापरेत) ह। सथदायो वेदम्पैन्स्धवेतती दो भ्रवाराविव दृष्यते 1

कण्वो याज्ञयस्कयष्िप्यः कुत्मयङुरवैदन्तगन-व।यायनसःसाः-प्रूर्वरैः वैभ्यायनः, नस्य पत्रीऽयं क्यो याजवत्कयरादादित्यादागतानि गानि यर्यूष्यधीत- यान्‌. ! तेनायं क्पप्ते साधायनो यानवन्स्यष्ट शिषो भगवन अःदिल्यस्य प्रशिःेऽस्याः सहिताय प्रवतः ययप्येते यानयन्स्य- शिष्यस्नयापि यद्खवद-पणने गरे नानुगतवान्‌. 1 तेन माप्यदिन-म॑दिदायाः न्व-खदेतायाश्च पटने मदान्भेदो टृदयते ! कण्वा मन्धानृन्विदवतपठन्ति, साध्यन्िनिःय स्वकं धरिपादे.ननुनरेन्ति\ एर्यतति द्वाः, पुरनेनि माध्यंदिनाः पटन्ति 1 एवेरयान्ये) धमि मरन्भदो पठन-परेपाटते दय्यतते | सः.

{ १८1 शुक्क-यजुरवेदय-

आदित्यसंप्रदायान्परीतान्येतानि शुद्धानि यजि सन्तीति सवैः श्रूयते \ तान्थेतानि च्ण्वपरिपारीबदुक्तानि वा वाजसनेयीपरिपारटः- वदुक्तान्यात्येनेति नेदानीं ज्ञं शक्यते यदि कण्वो याक्ञवत्क्यादव्यैतवास्तर्हिं केन कोरणेन मन्त्रोचारणे तं नानुखतवानिलपि नैव ज्ञायते यान्नत्रत््य-सं हतायाः कःण्वसंहितायाश्च पाठभेद वर्ोतारणमभेदश्च निमित्तेन केन संभृतत इत्येष चिकत्सिनीयोऽयं विषयः

संवतः पूर्व त्रिसददववर्षमिते समये कण्वो या्ञवस्क्यदेतानि यंप प्राप्तवान्‌ 1 सैतेन डद्कयजुषामेष एव कालो भवितुं शक्यः 1 तेषां याज्ञवल्प्यादपि पूैमाचारय्यादित्यप्य संनिधौ सयुयुप्तत्वात्‌ यत एव डुद्धयज्खां समयोऽन्तात एव, ज्ञायते केनापि तानि कदा गुक्ानि तत्रादिव्यस्य सकारो इति ! षरं वाजसनेयी -तेदितायाः प्राप्तिकालः काप्व-संहितायाशवे संग्रह-काल उक्तपूं इत्येवाच साधितमस्माभिः।

कर्मकाण्ड-ज्ञानकाण्ड-विषयः |

अस्यां संहितायामध्यायाश्वत्वासिथत्‌ एकोनचतवारिदाद्यायावधि कर्मकाण्डमनेकविधं, तदर्धवे चत्वारिंशत्तमेऽभ्याये मद्मविया चेति साप्रदायिक्राः कथयन्ति चत्वारिशिदध्यायान्तगंतानां मन्त्राणां मननेन नैतन्मतं सांप्रदायिक्नां परिपुष्यति तयथा~ सदख- हीति पुरुपमेधसंज्ञकः ( वा० सं° अ० ३१; स॑ अ० ३५), तदेवा्िस्तदादिव्येति सव॑मेधसंततकः ( वा० स॑ ३२, काण्व ३५), ऋच वाचमिति ान्तिकरणं { वा° सं° ३६; काण्व. ३६ ) एवमनेक्रा अभ्याया सध्यात्मविदयाभ्रकाशक्न द्दयन्ते तेषां मन्त्राणां क्मेणि प्रयुक्तस्वात्तेपां व्रद्यवियाप्रक्रदाक्तयं विलेप्तुं श्यते सवं बेदा यत्पद मामनन्तीति शतैः ( कठ उ. १।२।१५.) सर्वेषा वेदानां तत्पदप्रकाराकत्वेन चवर कमण्यपरयुक्ता मन्त्रा एवाध्यात्मविद्याप्रकशक्र इति मन्तुं नैव य्वते अस्मन्मते तु कमि भ्युक्ता अपि वहवः सन्ति मन्त्राः, येषु त्रह्मविधा स्फुटतरं प्रकरीमूताऽनुमूयते अत एव “यस्तन्न वेद्‌ किखचा करिष्यति, इ्तद्धिदुस्त इमे समासते! (ऋ. २1१६४1३९) इति युक्तमेवोकमाम्नायेन अते ब्रह्मणः प्रतिपादनं वेदमन्त्र. प्ववश्यमेव तिलिष्ु तेलवत्‌ साधकै्््यं, ये तु तत्र तन्ानुमवितुं शक्नुवन्ति, तेषां वेदमन्त्रैः किमपि प्रयोजनं नैव सेत्स्यतीति स्वयं वेदे एव कथयति !

© = #। इश्ाबास्यापाचषद्‌ | > सव॑सूपनियत्छु मन्त्रोपनिपदीशावास्येति परसिद्ध 1 सा काण्वसंदितान्त्मता दोंकराचारयप्रमृतिभिः सर्वै चायः स्वता तथेवे-

श्रापनिषद्धाप्यभूता उदद्‌रण्यकोपनिषदिति या प्रसिद्धा सापि ऋाण्नानामेचानुमोदिता एतैराचरयः 1

तथापि नेवैतेन वाजसनेयिसेितेकतिदोपनि्परित्यक्ता तैरिति मन्तुं याक्यते ! तिरस्ट्टतत्वविपये प्रमाणामावात्‌

मरृधरपन्चाख्यवृत्तिकारैस्तु ीकर्वर्विभ्यः प्राचनिरंष्यदिनेवगोपनिषन्‌ तेषामेव वृददारण्यक्नोपनिपय व्याण्यात, अतस्ते देऽपि भ्रामाणिक एवे

आदशगरन्थाः तत्र मुद्रितम्रन्धाः-

१) निणयस्रागराख्ये य्॑नाख्ये मुवम्यां मुद्रिता उवटमदीधरभाप्यदरयसमेता वाजसनेधि-संदिता,

(२ ) बाजखनेचि छवुर्वद-दित्ता माभ्यंदिनीवदाखापाठमेदसमेता मिध्रभाप्ययुत्ता सुबरयां शीरव्टैशवरमुद्रगालये सुद्रित,

(२ ) छ्युरवटसंद्िता पत्रात्मका मुवय्यां मुच्रिता,

(8 ) शुक्लयदुर्वदेसद्िता अजमेर-पदिकयत्राखये मुद्रिता,

(५ ) शष्टयङुवेदौय-कण्व्चदिता मदरासनगरेमुदरिता,

(६ ) शुयङ्खवेदसंदिता उवटमदीधरभाप्यद्वयसमेता स्यृत्यक्चरा दयां मुदिता,

{ ) कोण्वसदिता सायणमाप्यसदिता कादरयां चैः खाम्बा-यंद्ाय्ये मुदिता,

(८) ्यजुरेद सिना पण्ठित-दुरगादन-जाहर-वमणा-सपादिततनिकभापानुवादसदितता (परथमो भागः) कटिक्चामुदिता

९९ ) सव गीचभागनुवादसदिता कलिकानामुद्रिता, +.

काण्व-संहितायाः प्रस्तावः [ १९1

(१० ) सैव भप्यद्वयपमेता गामेण्य-देदामुद्रिता कण्वपाठसंदहिता 1 ( १९) ऋम्वयज्ञःसंहिता धारवाडनगैरे मुद्रिता परात्मकः 1

टिखितग्रन्थाः |

नासिक्-प्ववरी-षेव्रसप्राप्ता काण्वयजुःसंहिता वैदिकानां अध्ययनपर्पर्या दोपिताऽतीवशद्धा पृत्रातममका। एषा संहित पण्डितवर्य-श्रीधर-अण्णाराघ्नी-वरि इत्येतेषां महत्या दपया श्रीमद वेदमूर्तिभ्यो घनपाठिभ्यः काष्वदाखीयेभ्यो नीटकण्टवामन- दिगरे-जेीनामकेभ्यो नासिकक्षेत्रवास्तव्येभ्यः प्राप्ता, संपूणा

सैव तथव पदपाय्युता

धारवाउनगरात्पाप्ता काप्बयजुःसंदिता

8 मदिगरनगरात्प्राप्ता काण्वयज्ञःसंदिता

सवण्यितानि जिचितयुस्तच्नि युद्धान्यासन्नतस्तेधां वैदिक-पाठनिश्वयकररणे महत्सादाय्यं प्राप्तमिति

पाटविशेपाः उत्तर॑येषु मदाराप्टरीय-काष्वसंहिता-लियित-ग्रन्थेषु तथा दाक्षिणालयेषु ्न्येषु यत्र ङुत्रापि लेखनमेदे। पाठमेदश्च ददयते यथ(-

(उत्तरीयेषु ) (दक्षिणेषु) जागतेन छन्दसा जागतेन च्छन्दसा अद्धरिण अच्ट्रिण

त्वा छन्दसा त्वा च्छन्दसा

:` एवं दाक्षिणादेु सर्व्र चक्ाराधिक्यमुत्तरीयेधु भ्रन्येयु चकाररादियं द्दयते 1 अत्रास्माभिस््तरीयः पाठः स्वेतः 1 दाक्षिणदयोऽपि नैव दुष्ट इत्यस्माकं मतिः सोऽपि व्याफरणयुद्ध एव 1 ददण्विधान्पाठास्तयत्क्वा केऽपि पाठभेद दाक्षिणत्येयत्तसयेषु मन्थेपु दद्यन्ते

9 . स्शाधफाः |

अस्याः फाव्वसंदितायाः पारटनिश्रेये परिदोधने येप मदत्सदाम्यमभूत्त इदानीं पूजनीयाः--

तिषारंगताः काव्वतती्थां मीमांसक वियाभरणभूषिताः श्रौतस्मा्त॑कोविदाः श्रीधर~-अण्गद्ा्नी-वरि ~ शतपथत्राद्मणस्य संपादकाः नासिक्रनिवासिनः 1 एतैरनेक्विधं सदाय्यं लिखितग्रन्यभ्रप्निमारभ्य सुद्रणस्यान्तपर्यन्तं कृत्तमतस्ते प्रथममत्र सुपूजनीयाः।

श्रीमन्तो वेदनूर्तयो घनपादिनश्िर्दवरयार्माणो याज्ञवत्क्या्रमनिवासिनो वंगलोरछृतवास्तव्याः काण्वयङुर्वेदाचा्ीः मदिगस्था आप्पानविद्वींसः 1

एत्यजुवदाचयरुर्वेदस्यास्य दृष्टस्य कःण््राायाः रदितायाः सगोधनकर्मयि पराठनिर्मयकर्मयि चातीव सादाय्यं छृतमतस्ते सर्वेऽपि भ्रदस्ामटन्ति

*- शुढ्यज्खपां माध्यंदिनीया संहिता नु पूर्वनेवास्माभिः प्र्यदिता इदानी कथ्वानामेषा संदहिनेश्वरङ्पया सुदाप्य वेदाध्यायिर्ना-

+ [अः = 3 धदिकयर्मिषनं पुरस्तात्‌ ्रच्चयते, अपा धरदिकधरमेध्रदादना प्ाप्स्यःयादस्स्य स्यानमितयादाप्ते

अ'धराजधाःन्यां विजयाददयम्याम्‌ भटाचा्यः श्री }पादश्षमी दमोदरघ्रुः सातवटेकरङृठजः

11; ए, दाफीय १८६२ आश्विन यरु १०

&

शुङ्क--यदवंदीय~ .

काण्ब-संहिताध्याधानां भुची |

#

अध्ययः एष्टानि सस्यदः रू

मधमो दकः 1 अयमोऽध्वायःः ९-४ द्वितीयोऽध्यायः ९-८ ! $ तृतीयोऽध्यायः <-१२

(1 ०९१ „९ ८९४) | | ? र्‌ ९] ए] „| 1 [9 १। [क | [ भं (9 „€

£ =तुथोऽच्यायः १२-९५ २९ =ठ्ि्ोऽच्यःयः ९१०५१०९ ४५ पद्टनोऽल्यायः ९५-६९ २५ परविद्योऽध्यायः १०९६२१४ प्टोऽष्यायः १९-२३ } २३ पड्चलोऽध्ययः १६५९२१८ सदनोऽष्यायः २३-२ेद्‌ २७ ननोऽच्यायः ११८-१२द्‌ चष्टमोऽव्यायः २७-३ २८ सघ्राकिकोऽध्यायः १९२१३

नवनोऽध्यायः ३०-३३ ९० द्खमोऽध्वायः ३३-२६ दितीयो दद्यकः 1 १९ एच्रदयरोऽष्यायः ३७-र्‌

५५ | 1 [9 4१} ५0

एधः ~~ थ्या एकदा ऽव्ययः

1

9. (५५

५।

[न

१२।

1

# ९३१ द्यद्ोऽप्वायः ४९-७ | ३२ दिेऽध्यप्य ९३५-१९२ १३ अयेोदयमोऽष्यायः ९७-५३ ३३ अर्द्धिमोऽच्याय्‌ २९०-२४ ९६ चदुदयोऽध्यायः ५४८५८ | 28 टद्धिकेऽष्यारः १४२३-१ ९५ पव्ददधोऽष्वावः पद-दरे | ३५ पयशदोःऽन्यः १९४९१४६ ९३ पोढषोऽच्यायः ६३-३८ | ३३ पटूदियोऽच्यःयः २५०-३५१ ९७ दतदेदोऽध्यायः 2८-७३ ३७ उतदवेःऽध्वय २५१--१५६ १८ सषादद्ोऽष्ायः ७३.७२ 2८ उद्विोऽष्याय २५२३-५ नदिय 3 पदेनचत्वातिवोऽ्ष्यटदः ५५१५३

[1 0 “6 31 5 %|॥ | ५, #॥ [1

< चत्वद्यिऽध्नायं चत्वर ऽभ्न्ृ तः

“£ 1 4 $

>

(1)

६५ फो {

अथ शुङ्कययुर्वेदीय-

काण्व-संहिता अथ प्रथमो दशकः। अथ प्रथमोऽध्यायः ओम्‌ शे त्वोर्ज त्वां वायव॑ स्थ देवो व॑ः सविता प्रापयतु शरष्ठतमाय्‌ कपि ॥१॥ आप्यायघ्वमचघ्न्या इन्द्राय मागं प्रजावतीरनमीवा अय॒क्ष्माः मा च॑ स्तेन ईशत माघशंसः ॥२॥२ धरुवा अस्मिन्‌ गोष॑तो स्यात बद्धीः यज॑मानस्य पृथून्‌ पठि वसोः पवित्र॑मसि ॥३। (१)

(८

योरपि पृथिव्यसि मातरि्नो परमोऽसि विशवर्ाः परमेण घान्न। ॥१॥ दश्हख मा इमा ते यदप॑तिद््पीत्‌

वसो; पनित॑मसि शतधारं रोः पवित्र॑मसि स॒हस्र॑धारम्‌ ॥२॥ प्‌ देवस्त्वा! सविता पुनातु वसो; पवित्रेण शतधारेण सुप्ठा कामधुक्षः ॥३॥ सा विश्वायुः सा विश्व्कमौ